طلا؛ پناهگاه سرمایه یا گذرگاه پولشویی؟
به گزارش اطلاعات نیوز، طلا به دلیل ارزش بالا، قابلیت نقدشوندگی سریع، امکان جابهجایی آسان و قابلیت تبدیل به اشکال مختلف، همواره در معرض سواستفاده شبکههای پولشویی قرار داشته است؛ از همین رو...
به گزارش اطلاعات نیوز، طلا به دلیل ارزش بالا، قابلیت نقدشوندگی سریع، امکان جابهجایی آسان و قابلیت تبدیل به اشکال مختلف، همواره در معرض سواستفاده شبکههای پولشویی قرار داشته است؛ از همین رو قانونگذار، فروشندگان طلا، نقره، مسکوکات و سایر فلزات و سنگهای گرانبها را در ردیف «حِرَف و مشاغل غیرمالی» اما پرریسک قرار داده است.
بر این اساس، واحدهای صنفی طلا و جواهر مکلفاند هنگام انجام معاملات، هویت خریداران را با اسناد معتبر احراز کرده و تطابق کارت بانکی با کارت ملی را بررسی کنند؛ اقدامی که هدف آن جلوگیری از خرید با کارتهای بانکی سرقتی، هکشده، اجارهای یا متعلق به اشخاص ثالث است.
اگرچه در برخی اطلاعیهها به آستانههایی همچون معاملات بیش از ۱۵۰ میلیون ریال اشاره شده، اما رویکرد احتیاطی و حرفهای ایجاب میکند این کنترلها در تمام معاملات، حتی مبالغ پایینتر نیز انجام شود تا در صورت بروز اختلاف، تخلف یا پیگیری قضایی، مستندات لازم در اختیار واحد صنفی و مراجع نظارتی قرار داشته باشد.
این الزامات تنها به طلافروشیهای فیزیکی محدود نمیشود و سکوهای برخط خرید و فروش طلا، نقره و مسکوکات نیز مشمول همان مقررات هستند؛ زیرا در منطق قانون مبارزه با پولشویی، تفاوتی میان معامله حضوری و معامله آنلاین از منظر ریسک جابهجایی داراییهای ارزشمند وجود ندارد.
بر همین اساس، پلتفرمهای اینترنتی و فعالان مجاز این حوزه باید شناسایی مشتری، ثبت و نگهداری سوابق معاملات، رصد تراکنشها و ارسال گزارش عملیات مشکوک به مرکز اطلاعات مالی را بهصورت دقیق اجرا کنند.
تصویب «دستورالعمل اجرایی خرید و فروش برخط طلا و نقره» از سوی هیأت وزیران و الزام فعالیت این کسبوکارها زیرنظر سامانه جامع تجارت نیز نشان میدهد سیاستگذار در پی بستن مسیر معاملات صوری، گردش غیرشفاف سرمایه و سوءاستفاده از حسابهای بانکی دیگران است.
در چنین شرایطی، رعایت مقررات مبارزه با پولشویی نهتنها سپری برای صیانت از اعتبار صنف طلا و جواهر محسوب میشود، بلکه به ابزاری برای شفافسازی بازار، کاهش ریسک جرایم مالی و جلوگیری از تبدیل طلا به پوششی برای پولهای نامشروع بدل شده است؛ بازاری که هرگونه خلأ نظارتی در آن میتواند به سرعت به اخلال اقتصادی، فرار از قانون و گسترش شبکههای مالی غیرشفاف منجر شود.
بر همین اساس، گفتوگویی با مهرداد حاجیزاده فلاح مدرس و مشاور ارشد مبارزه با پولشویی انجام دادهایم تا ابعاد مختلف رایج سواستفاده از طلا و فلزات گرانقیمت در پولشویی را از منظر قانونی و اقتصادی بررسی کنیم، چراکه به باور کارشناسان، رعایت این ضوابط علاوه بر جلوگیری از سواستفادههای احتمالی، مانع از انجام معاملات غیرشفاف و استفاده از حسابهای بانکی افراد دیگر شده و به شفافیت بیشتر بازار طلا و جواهر کمک میکند.
ایمنا: دلایل رایج سواستفاده از طلا و فلزات گرانقیمت در پولشویی چیست؟
حاجیزاده فلاح: پولشویی با طلا و فلزات گرانقیمت به این دلیل انجام میشود که این داراییها بعضی ویژگیها دارد که میتواند منشأ پول را پنهان کند، البته در بسیاری از کشورها خرید و فروش طلا تحت قوانین ضدپولشویی کنترل میشود.
طلا و فلزات گرانبها به دلیل مجموعهای از ویژگیهای اقتصادی و فیزیکی، در صورت نبود نظارت مؤثر میتوانند در معرض سواستفاده برای پنهانسازی منشأ پول قرار گیرند. ارزش بالای طلا در حجم کم، امکان جابهجایی مقادیر قابلتوجهی سرمایه را با وزن و فضای محدود فراهم میکند و همین ویژگی، ریسک انتقال داراییهای مشکوک را افزایش میدهد.
از سوی دیگر، نقدشوندگی بالای طلا در بازارهای داخلی و بینالمللی سبب میشود این دارایی در بسیاری از کشورها بهسرعت قابل فروش و تبدیل به وجه نقد باشد. افزون بر این، طلا به طور معمول در بلندمدت نقش دارایی حافظ ارزش را ایفا میکند و برخلاف برخی داراییها کمتر در معرض کاهش شدید و ناگهانی ارزش قرار میگیرد.
امکان انجام خرید و فروشهای چندمرحلهای، تغییر مالکیتهای پیاپی و انتقال میان واسطههای مختلف نیز میتواند ردیابی منشأ اولیه پول را دشوارتر کند، همچنین قابلیت جابهجایی طلا در تجارت بینالمللی، ضرورت رعایت دقیق مقررات گمرکی، مالیاتی و ضدپولشویی را افزایش میدهد.
تنوع شکل طلا و فلزات گرانبها، از شمش و سکه گرفته تا زیورآلات و قطعات صنعتی، امکان معامله آنها را در قالبهای مختلف فراهم میکند و در برخی موارد تشخیص مسیر واقعی مالکیت و ارزشگذاری را پیچیدهتر میسازد.
در کنار این عوامل، فعالیت در بازارهای غیررسمی یا معاملات فاقد ثبت کامل اطلاعات میتواند زمینه معاملات غیرشفاف را تقویت کند؛ موضوعی که اهمیت احراز هویت مشتری، ثبت سوابق معاملاتی و نظارت مستمر بر زنجیره خرید و فروش طلا را دوچندان میکند.
ایمنا: چرا دولتها روی این حوزه حساساند؟
حاجیزاده فلاح: برای مقابله با ریسک پولشویی در بازار طلا و فلزات گرانبها، نهادهای نظارتی به طور معمول مجموعهای از الزامات کنترلی را اعمال میکنند که هدف اصلی آنها شفافسازی منشأ وجوه و مسیر مالکیت دارایی است.
احراز هویت دقیق خریدار و فروشنده یا همان فرایند KYC، ثبت معاملات با ارزش بالا، گزارش تراکنشها و عملیات مشکوک، کنترل منشأ منابع مالی و تشدید نظارتهای گمرکی، مالیاتی و صنفی از مهمترین ابزارهایی است که برای کاهش سواستفاده از این بازار به کار گرفته میشود. این اقدامات به مقامهای ناظر کمک میکند تا از تبدیل طلا به پوششی برای جابهجایی یا تطهیر پولهای نامشروع جلوگیری کنند.
با این حال، خرید، فروش یا نگهداری قانونی طلا بهخودیخود نشانه پولشویی نیست، مسئله اصلی زمانی شکل میگیرد که فرد یا شبکهای تلاش کند منشأ غیرقانونی پول را پنهان کرده و آن را از طریق خرید و فروش طلا، فلزات گرانبها، سکه یا زیورآلات به دارایی ظاهراً مشروع تبدیل کند.
از منظر اقتصادی و مالی، حساسیت نهادهای نظارتی نسبت به این حوزه به دلیل اجتماع چند ویژگی مهم در طلاست: ارزش بالا در حجم کم، قابلیت تبدیل سریع به وجه نقد، امکان جابهجایی داخلی و بینالمللی و دشواری نسبی ردیابی در مقایسه با برخی داراییهای مالی ثبتشده. به همین دلیل، بازار طلا و فلزات گرانبها در بسیاری از کشورها در گروه بخشهای پرریسک از منظر پولشویی و تأمین مالی جرایم طبقهبندی میشود.
ایمنا: پولشویی چیست؟
حاجیزاده فلاح: پولشویی یعنی تبدیل درآمدی که از فعالیت غیرقانونی به دست آمده به شکلی که ظاهراً قانونی به نظر برسد. در ادبیات مبارزه با پولشویی، این فرایند معمولاً بهصورت مفهومی در سه مرحله توضیح داده میشود. مرحله نخست، ورود پول به چرخه مالی است؛ جایی که پول حاصل از فعالیت غیرقانونی تلاش میکند از حالت خام و آشکار خود خارج شده و در قالب یک دارایی، معامله یا ابزار مالی وارد جریان اقتصادی شود. در این مرحله، خرید داراییهایی همچون طلا، سکه یا فلزات گرانبها میتواند برای پنهان کردن منشأ اولیه پول مورد سوءاستفاده قرار گیرد.
مرحله دوم، ایجاد فاصله میان پول و منشأ غیرقانونی آن است. در این بخش، با انجام معاملات متعدد، جابهجاییهای پیدرپی، تغییر شکل دارایی یا انتقال آن میان اشخاص و بازارهای مختلف، مسیر ردیابی دشوارتر میشود. طلا و فلزات گرانبها به دلیل قابلیت خرید و فروش چندمرحلهای، امکان ذوب و تبدیل، ارزش بالا و نقدشوندگی گسترده، میتوانند در این مرحله نقش پرریسکی داشته باشند.
مرحله سوم، بازگرداندن دارایی به اقتصاد رسمی با ظاهری قانونی است. در این مرحله، دارایی یا وجه حاصل از آن ممکن است بهعنوان درآمد، سرمایهگذاری، سود معامله یا دارایی مشروع معرفی شود. به همین دلیل، طلا و فلزات گرانبها گاهی در مراحل دوم و سوم پولشویی مورد سوءاستفاده قرار میگیرند؛ زیرا میتوانند میان منشأ واقعی پول و ظاهر قانونی نهایی آن فاصله ایجاد کنند.
ایمنا: چرا طلا و فلزات گرانقیمت جذاباند؟
حاجیزاده فلاح: طلا و فلزات گرانبها به دلیل تراکم ارزش بالا، از منظر نظارتی جزو داراییهای حساس محسوب میشوند؛ زیرا حجم نسبتاً کمی از آنها میتواند ارزش مالی قابلتوجهی را در خود جای دهد. همین ویژگی، حمل، نگهداری و انتقال سرمایه را سادهتر میکند و در صورت نبود کنترلهای کافی، میتواند زمینه سوءاستفاده برای جابهجایی داراییهای مشکوک را فراهم سازد.
ویژگی مهم دیگر، بازار جهانی و نقدشوندگی گسترده طلاست. این دارایی به طور تقریبی در همه کشورها شناختهشده و قابل معامله است و همین امر تبدیل آن به پول نقد یا سایر داراییها را آسانتر از بسیاری از کالاها میکند. در نتیجه، طلا میتواند در زنجیرههای مالی غیرشفاف به ابزاری برای انتقال ارزش میان بازارهای مختلف تبدیل شود.
از سوی دیگر، قابلیت تغییر شکل طلا، پیچیدگیهای نظارتی را افزایش میدهد، یک دارایی واحد میتواند در قالب شمش، سکه، زیورآلات یا حتی قطعات صنعتی معامله شود و در هر مرحله ظاهر، ارزشگذاری و مسیر مالکیت آن تغییر کند. این تنوع شکلی، در برخی موارد ردیابی منشأ دارایی و تشخیص مسیر واقعی انتقال آن را دشوارتر میسازد.
طلا همچنین در مقایسه با برخی داراییها به طور معمول نوسان شدید و ناگهانی کمتری دارد و به همین دلیل از نگاه بسیاری از سرمایهگذاران، ابزاری برای حفظ ارزش تلقی میشود. همین ویژگی که در معاملات قانونی نقش اقتصادی مشروعی دارد، در سواستفادههای مالی نیز میتواند جذاب باشد؛ زیرا امکان نگهداری ارزش را در دورههای زمانی طولانیتر فراهم میکند.
در نهایت، قابلیت استفاده طلا و فلزات گرانبها در تجارت بینالمللی، اهمیت شفافیت در اسناد، منشأ سرمایه، مسیر حملونقل و مقررات گمرکی را دوچندان میکند، معاملات فرامرزی در صورت نبود نظارت کافی میتوانند بررسی منشأ وجوه و مالکیت واقعی دارایی را دشوارتر کنند؛ از همین رو این حوزه در بسیاری از نظامهای نظارتی، جزو بخشهای پرریسک از منظر پولشویی و جرایم مالی طبقهبندی میشود.
ایمنا: آیا در چارچوب مبارزه با پولشویی، طلا و فلزات گرانبها تنها حوزههای پرریسک است؟
حاجیزاده فلاح: در چارچوب مبارزه با پولشویی، طلا و فلزات گرانبها تنها حوزههای پرریسک محسوب نمیشود؛ بلکه بخشهای دیگری از اقتصاد نیز به دلیل ارزش بالا، امکان جابهجایی سرمایه، پیچیدگی مالکیت یا دشواری ردیابی منشأ وجوه، مورد توجه نهادهای نظارتی قرار دارد.
بازار املاک و مستغلات، آثار هنری و اشیای کلکسیونی، کالاهای لوکس، شرکتهای صوری، برخی داراییهای دیجیتال و تجارت بینالمللی کالا از جمله حوزههایی هستند که در صورت نبود شفافیت کافی، میتوانند برای پنهانسازی منشأ پول یا انتقال غیرشفاف دارایی مورد سوءاستفاده قرار گیرند.
از نگاه اقتصادی، دلیل اصلی استفاده احتمالی از طلا در پولشویی این نیست که طلا غیرقانونی است، بلکه به این علت است که طلا همزمان قابل نگهداری، قابل انتقال و قابل تبدیل به پول است؛ به همین دلیل مقررات ضدپولشویی روی آن تمرکز دارد.
در کشور، وقتی درباره پولشویی با طلا و فلزات گرانقیمت صحبت میشود، منظور به طور معمول استفاده از معاملات طلا برای پنهان کردن منشأ پول است؛ نه اینکه خودِ معامله طلا غیرقانونی باشد. قانون کشور خرید و فروش قانونی طلا را مجاز میداند، اما اگر طلا برای مخفیسازی درآمد حاصل از جرم استفاده شود، موضوع وارد حوزه پولشویی میشود.
ایمنا: چه الگوی کلی در گزارشها و ادبیات مبارزه با پولشویی مطرح میشود؟
حاجیزاده فلاح: تبدیل پول به دارایی باارزش به این معناست که فرد بهجای نگهداری پول نقد، آن را به داراییهایی مانند طلا تبدیل میکند تا شکل دارایی تغییر کند. از منظر حقوقی، چنانچه هدف از این اقدام پنهانسازی منشأ غیرقانونی پول باشد، میتواند مصداق پولشویی تلقی شود.
ایجاد زنجیره معاملات زمانی رخ میدهد که چند معامله یا انتقال پشتسرهم انجام شود تا ارتباط میان پول اولیه و دارایی نهایی کمتر قابل مشاهده باشد. این مفهوم در ادبیات مبارزه با پولشویی با عنوان «لایهسازی» شناخته میشود.
استفاده از بازار کالاهای باارزش نیز از دیگر محورهای مورد توجه در مقررات مبارزه با پولشویی است. در آییننامه اجرایی قانون مبارزه با پولشویی در ایران، معاملات و نقلوانتقال اموال گرانقیمت، از جمله طلا و جواهر، در زمره حوزههایی قرار دارند که میتوانند مشمول الزامات شناسایی و ثبت اطلاعات شوند.
حساسیت بر رصد زنجیره معامله نیز در سالهای اخیر افزایش یافته است. سیاستگذار در ایران بر ثبت اطلاعات، صدور صورتحساب الکترونیکی و اتصال دادههای معاملات حوزه طلا به سامانههای نظارتی تأکید بیشتری کرده است تا امکان ردیابی جریان کالا و پول تقویت شود.
ایمنا: راهکارهای مصونیت از پولشویی یا ابزارهای قانونی مقابله در کشور چیست؟
حاجیزاده فلاح: از مهمترین الزامات و ابزارهای نظارتی در حوزه مبارزه با پولشویی میتوان به احراز هویت مشتری، ثبت و نگهداری سوابق معاملات، گزارش معاملات غیرعادی یا مشکوک، نظارت مالیاتی و سامانهای و همکاری میان نهادهای مالی و نظارتی اشاره کرد. نمونهای از اقدامات نظارتی اخیر نیز شامل اعلام توقیف حسابهای افراد و اشخاص حقوقی مظنون به انجام معاملات نامتعارف در بازار ارز و طلا بوده است.