رقابت بر سر معادن راهبردی

به گزارش اطلاعات نیوز، در شرایطی که رقابت جهانی بر سر عناصر نادر خاکی به یکی از مهم‌ترین محورهای قدرت اقتصادی و صنعتی کشورها تبدیل شده است، آینده بخش معدن ایران نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. این عناصر که نقشی کلیدی در تولید خودروهای برقی، تجهیزات مخابراتی، صنایع دفاعی و فناوری‌های پیشرفته دارند، اکنون در کانون رقابت قدرت‌های بزرگ قرار گرفته‌اند، در حالی که چین همچنان بر بخش عمده زنجیره فرآوری این مواد معدنی تسلط دارد، آمریکا، اتحادیه اروپا و ژاپن با سرمایه‌گذاری‌های گسترده در تلاش‌اند وابستگی خود را کاهش دهند.

در چنین فضایی، پرسش درباره جایگاه ایران در بازار جهانی عناصر نادر خاکی اهمیت بیشتری یافته است. با این حال، بهرام شکوری، رئیس کمیسیون معدن اتاق بازرگانی ایران، معتقد است برخلاف برخی روایت‌های خوش‌بینانه، هنوز شواهد علمی و اکتشافات کافی برای قرار دادن ایران در جمع دارندگان ذخایر بزرگ عناصر نادر خاکی وجود ندارد، به گفته او، تا زمانی که مطالعات زمین‌شناسی و اکتشافات نظام‌مند و عمیق تکمیل نشود، هرگونه قضاوت درباره ظرفیت واقعی کشور بیش از آنکه بر داده‌های علمی استوار باشد، بر گمانه‌زنی تکیه دارد، این ارزیابی در حالی مطرح می‌شود که به گزارش فایننشال تایمز و رویترز، رقابت جهانی بر سر عناصر نادر خاکی دیگر تنها به کشف ذخایر محدود نیست، بلکه کشورها برای تسلط بر کل زنجیره ارزش، از اکتشاف و استخراج گرفته تا جداسازی، فرآوری و تولید محصولات پیشرفته، با یکدیگر رقابت می‌کنند.

از این نگاه، چالش اصلی ایران تنها کشف ذخایر جدید نیست، بلکه اصلاح رویکردهای سیاست‌گذاری در بخش معدن است. شکوری با اشاره به اینکه بخش قابل توجهی از پهنه‌های معدنی کشور هنوز به‌صورت عمیق و سیستماتیک اکتشاف نشده‌اند، توسعه فعالیت‌های اکتشافی، جذب سرمایه، کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین زمین‌شناسی، ژئوفیزیک و هوش مصنوعی را پیش‌شرط حضور مؤثر ایران در این رقابت جهانی می‌داند. این رویکرد با سیاست‌هایی که امروز در اقتصادهای پیشرو معدنی دنبال می‌شود همخوانی دارد؛ جایی که سرمایه‌گذاری بلندمدت در اکتشاف، فناوری و تکمیل زنجیره ارزش، جایگزین اتکای صرف به منابع خام شده است.

آینده معدن ایران بیش از آنکه به کشف احتمالی عناصر نادر خاکی وابسته باشد، به توانایی کشور در توسعه صنایع پایین‌دستی، تکمیل زنجیره ارزش و بازآرایی سیاست‌های صنعتی گره خورده است. ایران هم‌اکنون نیز در حوزه‌هایی مانند مس، سنگ‌آهن، سرب، روی، طلا و مولیبدن از ظرفیت‌های قابل توجهی برخوردار است؛ ظرفیت‌هایی که در صورت پیوند با فناوری، سرمایه‌گذاری و تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، می‌توانند جایگاه کشور را در بازارهای جهانی ارتقا دهند. از این رو، عناصر نادر خاکی را باید نه یک فرصت قطعی، بلکه معیاری برای سنجش توان ایران در عبور از اقتصاد مبتنی بر خام‌فروشی به اقتصادی دانش‌بنیان، فناورمحور و ارزش‌آفرین دانست؛ مسیری که در صورت تحقق، می‌تواند جایگاه معدن ایران را در معادلات اقتصادی قرن بیست‌ویکم به‌طور بنیادین بازتعریف کند.