وقتی اعصاب و روان به هم میریزد؛ صفهای مجازی و انتظاری که پایان نمییابد
علی البرزی – روزنامه اطلاعات| هر صبح پیش از آن که آفتاب کامل بالا بیاید، صفها شکل گرفته اند؛ اما نه فقط مقابل شعب بانکها و پشت درِ ادارات؛ بلکه در ذهن مردم هم غوغایی از انتظار برای رسیدن...
علی البرزی – روزنامه اطلاعات| هر صبح پیش از آن که آفتاب کامل بالا بیاید، صفها شکل گرفته اند؛ اما نه فقط مقابل شعب بانکها و پشت درِ ادارات؛ بلکه در ذهن مردم هم غوغایی از انتظار برای رسیدن نوبت در صفهای مجازی حکمفرماست.
عده ای به دلیل گرانیهای روز افزون انواع و اقسام کالاها در انتظار فرارسیدن نوبتشان برای دریافت یارانه هستند و عده ای هم چشم به صفهای پرداخت وام دوخته اند. انتظار و معطل ماندن در صفهای مجازی ، این روزها تبدیل به تجربه ای مشقت بار و تکراری شده است ، صفهایی که نه به خاطر کمبود منابع ، بلکه به دلیل سوء مدیریت ها، ضعف سامانه ها، تصمیمهای ناگهانی و گاه کم توجهی به کرامت و شخصیت عمومی افراد جامعه و مهمتر ازهمه این ها، نقص در ساز و کار نظارتی شکل میگیرند.
صف های بی انتها و بی پاسخ
صف واریز یارانه، یکی از صدها صف جدید مجازی است که میتوان از آن به عنوان طویل ترین صف تاریخ ایران یاد کرد که همه مردم ایران را تحت پوشش قرار داده است. این صف تا همین چند ماه قبل رونق چندانی نداشت اما پس از اجرای مجموعهای از تصمیمات اقتصادی با عنوان «اصلاحات اقتصادی و حذف ارز ترجیحی»از چنان رونقی برخوردار شد که حاضران در آن برای رسیدن نوبتشان لحظه شماری میکنند.
طی ۲ ماه گذشته بازار انواع کالاها به ویژه کالاهای اساسی افزایشهای نجومی بی سابقه ای را تجربه کردهاند؛ به عنوان مثال یک کیلوگرم برنج ایرانی که در اوایل امسال حداکثر ۱۷۰ هزار تومان قیمت داشت، اکنون با قیمت کمتر از ۵۰۰ هزار تومان هم در دسترس نیست. در این شرایط ، مردم چاره ای جز انتظار در صف مجازی واریز یک میلیون تومانی یارانه را ندارند و باید چشم انتظار اعلام نوبت دهک تعیین شده شان باشند.
انتظار بی پایان
اما انتظار برای رسیدن نوبت، فقط به واریز یارانه در صفهای مجازی خلاصه نمیشود ، بلکه شمار زیادی از مردم هم هستند که سالهاست در این صفها در انتظار دریافت تسهیلات بسر میبرند.
صفهای پرداخت وام اعم از وامهای ازدواج، دانشجویی، مستاجری و بازنشستگی فقط نمونه ای از این صف هاست که به بهانه عدم تخصیص اعتبار و نقص مدارک !، نه فقط روز به روز از کاربران آن کاسته نمیشود، بلکه طویل تر هم میشوند.
در یکی از شعب بانکها در جنوب شهر زوج جوانی را میبینیم که ۳ ماه است در انتظار تعیین تکلیف وام ازدواج هستند. به گفته رئیس این شعبه بانک، پرونده آنها نقص مدرک دارد اما این زوج هر بار که برای رفع نقص مراجعه میکنند، پاسخ جدیدی میشوند.
علیرضا به «اطلاعات» میگوید: مشکل پول نیست، بلاتکلیفی است، نمیدانیم در نهایت چه زمانی نوبتمان میشود. این «بلاتکلیفی» کلید واژهای است که در گفتگو با دیگر شهروندان نیز تکرار میشود. بسیاری از ارباب رجوع در ادارات گوناگون بر این باورند که تشکیل صف و نوبت برای امور اداری اگر زمان مشخص و روند شفاف داشته باشد قابل تحمل است اما آنچه این روزها برای برخی کارهای مهم تجربه میشود صفهای بی انتها و البته بی پاسخ و در برخی موارد بدون نتیجه است، صف هایی که در آن مردم نه جایگاه خود را میدانند و نه از زمان پایان انتظار خود مطلعند.
در یک بیمارستان دولتی در مرکز شهر تهران مردی ۶۵ ساله برای عمل جراحی کلیه در صف است و تاریخ عملش ۲ بار جا به جا شده است، دخترش به خبرنگار ما میگوید: هر بار که زنگ میزنند و میگویند در حال حاضر امکانش نیست، پدرم چند روز به هم میریزد، استرسش بیشتر از بیماری اذیتش میکند.
اخبار منفی و باز تولید اضطراب
داوود فتحی روانشناس و استاد دانشگاه درباره تأثیرات روانی گسترش پدیده صفهای طولانی و ثبت نامهای گوناگون می گوید: اصل صف ایستادن به خودی خود موضوع آسیب زایی نیست بلکه موضوع و پرسش اصلی این است که آیا فرد در نهایت به حق خود میرسد یا خیر؟
وی در گفتگو با اطلاعات می افزاید: آنچه افراد را دچار فشار روانی میکند احساس بیعدالتی و نابرابری است، اگر فرد بداند که فرآیند برای همه یکسان است و در نهایت به نتیجه میرسد، حتی انتظار طولانی نیز قابل تحمل خواهد بود.
این روانشناس با اشاره به تجربه صفهای طولانی در دهههای گذشته تصریح می کند: بسیاری از افراد در زمان کودکی تجربه ایستادن در صفهایی را دارند که گاهی ساعتها طول میکشید و در نهایت هم ممکن بود به نتیجه نرسد، در برخی موارد نیز مشاهده میشد افرادی خارج از نوبت و به واسطه رابطه یا موقعیت خاص کار خود را پیش میبرند، این تجربهها در ذهن کودک احساس نابرابری را نهادینه میکند.
فتحی ادامه میدهد: امروز نیز در صفهای مربوط به وام ازدواج، درمان یا سایر خدمات وقتی افراد میبینند شخصی در مدت کوتاه به نتیجه میرسد و فرد دیگری ماهها در انتظار میماند؛ این تصور تقویت میشود که رانت و پارتی بازی وجود دارد، همین ادراک زمینه ساز شکل گیری خشم پنهان در جامعه است.
این استاد دانشگاه می گوید: زمانی که فرد احساس کند حقش ضایع میشود اما امکان پیگیری مؤثر موضوع را ندارد، دچار «خشم انباشته» میشود. این خشم به دلیل ترس از پیامدها یا احساس ناتوانی بروز مستقیم پیدا نمیکند و در درون فرد ذخیره میشود.
وی ادامه میدهد: خشم انباشته ممکن است بعدها در محیط خانواده یا محل کار به شکل واکنشهای نامتناسب نمایان شود ؛ به این ترتیب موضوع که ریشه در یک تجربه اجتماعی داشته است، به روابط فردی و خانوادگی نیز سرایت میکند.
این استاد دانشگاه با اشاره به پیامدهای بلند مدت چنین شرایطی هشدار می دهد: تداوم احساس بیعدالتی میتواند منجر به ناامیدی مزمن، کاهش اعتماد اجتماعی و افزایش فاصله روانی میان مردم و دولتها شود، از منظر سلامت روان نیز قرار گرفتن درمعرض استرس مداوم احتمال بروزاضطراب و افسردگی را افزایش میدهد.
وی تاکید می کند: مهم ترین راهکار، شفاف سازی و ایجاد سازوکارهای روشن و قابل پیشبینی است، اگرمردم بدانند منابع چگونه توزیع میشود و اولویتها بر چه اساسی تعیین میشود حتی در صورت وجود صف و محدودیت، میزان فشار روانی به مراتب کمتر خواهد بود.
آسیب های تولید استرس ناشی از انتظار
همچنین عطاالله محمدی روانشناس و استاد دانشگاه به «اطلاعات» می گوید: از منظر روانشناسی، آنچه در این موقعیتها اهمیت دارد مفهوم «استرس» است، استرس زمانی شکل میگیرد که رویدادی در ما انتظار ایجاد کند و این انتظار به برداشت یا تفسیر اضطراب آلود منجر شود، به بیان دیگر زمانی که فرد در وضعیت انتظار قرار میگیرد ممکن است دچار تنش روانی شود.
این استاد دانشگاه می افزاید: استرس ناشی از انتظار میتواند پیامدهایی مانند کاهش تمرکز، افت حافظه، کاهش آرامش در تعاملات اجتماعی و حتی بروز پرخاشگری کلامی و غیرکلامی را به همراه داشته باشد، بسیاری از تنشها و درگیریهایی که در صفها یا موقعیتهای انتظار مشاهده میشود ریشه در همین استرس دارد. وی تصریح می کند: زمانی که افراد احساس میکنند وقتشان تلف میشود یا مدت طولانی بدون نتیجه در نوبت میمانند، این انتظار میتواند به اضطراب تبدیل شود و واکنشهای هیجانی را تشدید کند.
افزایش هزینه های اقتصادی با اتلاف زمان
در آن سوی ماجرا باید به این نکته هم توجه داشت که این اتلاف زمان، هزینه اقتصادی نیز دارد. کارمندی که برای پیگیری پروندهاش چندین بار مرخصی میگیرد، کارگری که یک روز کاری را در صف از دست میدهد، بیماری که به دلیل تأخیر درمان، هزینه بیشتری متحمل میشود، همه اینها بار مالی پنهانی است که کمتر دیده میشود.
شفاف سازی کامل سامانههای نوبت دهی، اعلام عمومی جایگاه هر متقاضی و زمان تقریبی رسیدگی، پرهیز از اعلام ناگهانی طرحها بدون آماده سازی زیرساختها، توزیع زمانی ثبت نامها برای جلوگیری از هجوم همزمان ، پاسخگویی مستمر و دقیق درباره دلیل تأخیرها و ارزیابی اثرات روانی تصمیمها پیش از اجرا از مهمترین و کلیدی ترین اقدامات برای کوتاه شدن صف های انتظار مردمی است.
فراموش نکنیم جامعهای که کمتر در صف بایستد آرامتر است، آرامش سرمایه ای است که به سادگی به دست نمیآید و به سرعت از دست میرود، اگر امروز صفها را جدی نگیریم فردا باید هزینههای سنگین تری برای ترمیم اعصاب و روان جامعه بپردازیم.