هجوم ریزگردها به زیست بومهای گلستان؛ تالابهای زیبا به مرگ تدریجی گرفتار شدهاند
فیروزه شیخ ویسی – روزنامه اطلاعات|کاهش کمسابقه بارندگی و افت محسوس آورد رودخانه اترک، تالابهای گلستان را به نقطهای حساس رسانده، جایی که این زیستبوم را در معرض خشکیدگی تدریجی قرار داده است....
فیروزه شیخ ویسی – روزنامه اطلاعات|کاهش کمسابقه بارندگی و افت محسوس آورد رودخانه اترک، تالابهای گلستان را به نقطهای حساس رسانده، جایی که این زیستبوم را در معرض خشکیدگی تدریجی قرار داده است. اکنون بحران خشکی تالابها دیگر صرفاً یک مساله محیطزیستی نیست، بلکه به چالشی چندبعدی تبدیل شده است که امنیت زیستی، معیشت جوامع محلی و پایداری اکولوژیک شمال کشور را همزمان تحت تأثیر قرار میدهد.
تالابها از ارزشمندترین و در عین حال آسیبپذیرترین زیستبومهای طبیعی به شمار میروند؛ اکوسیستمهایی که نقشی فراتر از یک پهنه آبی ساده دارند. این زیستگاهها با ذخیره و تنظیم آب، تغذیه سفرههای زیرزمینی، کنترل سیلاب، تعدیل آبوهوای محلی و تثبیت خاک، به حفظ تعادل طبیعی کمک میکنند و در عین حال مأمن گونههای متنوع گیاهی و جانوری هستند.
تالابها همچنین در معیشت جوامع پیرامونی، از طریق شیلات، گردشگری و حتی کشاورزی غیرمستقیم، نقش تعیینکنندهای ایفا میکنند و از این منظر، بخشی از سرمایههای طبیعی و اقتصادی هر منطقه محسوب میشوند .
با این حال، به باور کارشناسان تالابهای گلستان در سالهای اخیر زیر فشار خشکسالیهای پیاپی، کاهش آورد رودخانهها و چالشهای مدیریتی قرار گرفتهاند تاجایی که با افت بیش از ۴۰درصدی بارشها در سال آبی جاری، شرایطی نگرانکنندهتر را تجربه میکنند.
کاهش جریان رودخانه اترک بهعنوان یکی از منابع اصلی تأمین آب این تالابها، در کنار تبخیر بالا و تداوم کمبارشی، موجب شده است بخشهایی از این پهنههای آبی به لکههای پراکنده آب محدود شود و برخی نیز به طور کامل خشکی را تجربه کنند.
متخصصان بر این باورند که خشک شدن تالابها فقط به معنای از دست رفتن یک زیستگاه طبیعی نیست، بلکه پیامدهای زنجیرهای به همراه دارد؛اتفاقاتی نظیر افزایش کانونهای گرد و غبار و ریزگرد تا تهدید تنوع زیستی، کاهش جمعیت پرندگان مهاجر و آسیب به ذخایر آبزیان.
کاهش ۴۰ درصدی بارش باران در گلستان
مدیرکل محیط زیست گلستان در گفتگو با اطلاعات با بیان این که در سال آبی جاری، میزان بارش در استان نسبت به سال گذشته بیش از ۴۰درصد کاهش داشته است، افزود: این رقمی نگرانکننده ، تاثیر مستقیمی بر روند آبگیری تالابها داشته است.
قدیر حسنزاده با اشاره به اینکه بیشتر تالابهای گلستان از منابع سطحی تغذیه میشوند، تصریح کرد: تالابهای استان، بهویژه آنهایی که به رودخانه اترک وابستهاند، شدیداً تحت تاثیر وضعیت بارندگی در مناطق بالادست، از جمله شمال خراسان قرار دارند.
مدیرکل محیط زیست گلستان با تاکید بر این که زمانی که تالاب خشک میشود، بستر آن به منبعی برای تولید گرد و غبار و ریزگرد تبدیل میشود، افزود: علاوه بر آن، از بین رفتن زیستگاه پرندگان، کاهش تنوع زیستی و آسیب به آبزیان نیز از دیگر نتایج این بحران است.
به گفته وی، تالابها به صورت مستقیم در کشاورزی مورد استفاده نیستند، اما خروجی آنها در پرورش ماهی نقش دارد و کاهش آب در آنها به صنعت شیلات منطقه لطمه وارد میکند. همچنین بخشی از کشاورزی با استفاده از کانالهای متصل به منابع آبی تالابی تأمین میشود که این منابع اکنون در خطر جدی قرار دارند.
کاهش آورد رودخانه اترک
مدیرکل محیط زیست گلستان با بیان این که مجموع مساحت تالابهای آلاگل، آلماگل، آجیگل و شور حدود ۹هزار هکتار برآورد میشود و تالاب بینالمللی گمیشان نیز بر اساس آخرین دادهها حدود ۲۰هزار هکتار وسعت دارد، تاکید کرد: بر اساس آخرین تصاویر ماهوارهای، حدود ۵هزار هکتار از تالاب گمیشان در بخش شمالی آبگیری شده است.
وی با اشاره به اینکه تالابهای آلاگل و آلماگل در حال حاضر دارای لکههای آبی هستند، افزود: متاسفانه تالاب آجیگل شرقی و غربی به دلیل کاهش آورد رودخانه اترک و تبخیر بالا، به طور کامل خشک شدهاند.
حسن زاده با بیان اینکه رژیم آبگیری تالاب آلاگل وابسته به سیلابهای رودخانه اترک است، افزود: به دلیل کاهش آورد رودخانه طی سالهای گذشته و تأثیرات تغییر اقلیم، میزان آب ورودی به تالاب به شدت کاهش یافته است. با این حال، با تمهیدات و اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست از جمله لایروبی کانالهای آبرسان، توانستیم سطحی نسبی و قابل قبول از آب را در تالاب حفظ کنیم.
وی با اشاره به این که در راستای احیای تالاب بینالمللی گمیشان، احداث ایستگاه پمپاژ برای انتقال آب دریا از طریق کانالهای موجود در دست اجراست، افزود: بر اساس مصوبات استانی، هر میزان آبی که وارد رودخانه اترک شود، در اولویت نخست برای آبگیری تالابها اختصاص خواهد یافت.
مدیرکل محیط زیست گلستان ادامه داد: کارشناسان معتقدند اگر روند فعلی ادامه یابد و حقابه قانونی تالابها بهصورت پایدار تأمین نشود، استان گلستان با بحرانی چندوجهی مواجه خواهد شد، بحرانی که ابعاد زیستمحیطی، اقتصادی و حتی اجتماعی آن میتواند به کوچ اجباری برخی ساکنان مناطق مرزی و افزایش آسیبهای ناشی از بیکاری و فقر بینجامد،بنابراین مدیریت یکپارچه منابع آب و هماهنگی میان دستگاههای مسئول، ضرورتی انکارناپذیر برای جلوگیری از تشدید این وضعیت به شمار میرود.
مراقب تحمیل هزینههای سنگین اجتماعی باشیم !
دکتر منور اسماعیلی، فعال و پژوهشگر محیط زیست نیز در گفتگو با اطلاعات نسبت به تداوم وضعیت خشکی تالاب های استان گلستان هشدار داد و افزود: تداوم وضعیت فعلی، کوچ اجباری مرزنشینان را به دنبال خواهد داشت، پدیدهای که هزینههای سنگین اجتماعی و امنیتی آن غیرقابل جبران خواهد بود.
وی ریشه این بحران را در چنددستگی مدیریتی دانست و گفت: ناهماهنگی میان دستگاههای سیاستگذار و مجری، تالابهای گلستان را در آستانه نابودی کامل قرار داده است.
وی با نقد عملکرد وزارت نیرو افزود: طبق قانون، تامین حقابه تالابها الزامی است، اما در عمل، وزارت نیرو نهتنها اعداد اعلامی سازمان محیط زیست را نمیپذیرد، بلکه از تخصیص همان میزان حداقلی که خود قبول دارد نیز خودداری میکند !
این کارشناس محیط زیست با اشاره به اینکه حتی در فصول پرآب هم دریچه سدها را به روی تالابها باز نمیکنند، تصریح کرد: این که سیلابها برای یکی دو روز بخشی از تالاب را مرطوب کنند، به معنای تخصیص حقابه نیست و نمیتواند جلوی مرگ تدریجی این زیستبومها را بگیرد.
اسماعیلی ذخیره سازی آب، حفاظت در مقابل توفان و کاهش تخریب سیل، تثبیت خطوط ساحلی و مهار فرسایش، تقویت آبهای زیرزمینی و تعدیل آب و هوای محلی را از جمله ویژگیهای تالابها اعلام کرد و افزود: از میان ارزشهای اقتصادی متعدد تالابها، میتوان به حفظ ذخایر ژنی گیاهی و جانوری، تأمین آب (کیفی و کمی)، آبزی پروری، تولید مواد لجنی و گیاهی، حمل و نقل و کاربردهای تفریحی و گردشگری اشاره کرد.
تالاب یا انباشتگاه سموم
این فعال محیط زیست تصریح کرد: تالابهای بینالمللی گلستان امروز به انباشتگاهی از انواع سموم تبدیل شده اند که علاوه بر تأثیر مستقیم بر حیات پرندگان، آبزیان و گیاهان و حتی زیستمندان میکروسکوپی، بر زندگی جوامع انسانی پیرامونی هم اثر گذاشته است.
این محقق محیط زیست، شکار غیر مجاز و بی رویه، تبدیل اراضی به مرتع، از بین بردن پوشش گیاهی برای مصارف محلی، آلودگی حاصل از پسماند صنایع، کودها و سموم دفع آفات نباتی و چرای بی رویه دام را از مهمترین عوامل تهدید کننده تالابها اعلام کرد.
وی معتقد است: آنچه امروز در تالابهای گلستان جریان دارد، صرفاً یک نوسان طبیعی یا دورهای از خشکسالی نیست، بلکه نشانهای از انباشت سالها فشار اقلیمی و مدیریتی بر یکی از مهمترین زیستبومهای کشور است.
اسماعیلی با تاکید بر این که کاهش بارندگی، افت آورد رودخانه اترک و تأمیننشدن پایدار حقابه تالابها، این پهنههای ارزشمند را در معرض تهدیدی جدی قرار داده است، گفت: پیامدهای این شرایط از محیط زیست فراتر رفته و معیشت، سلامت و حتی پایداری اجتماعی مناطق پیرامونی را نیز دربر میگیرد.
این کارشناس محیط زیست همچنین اظهار داشت: تالابهای گلستان امروز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای هماهنگ، علمی و فرابخشی نیاز دارند ،چراکه اجرای کامل قوانین مربوط به حقابه، مدیریت یکپارچه منابع آب، کنترل آلایندهها و مشارکت جوامع محلی میتواند مسیر احیای تدریجی این زیستبومها را هموار کند؛ در غیر این صورت، هزینههای بیتوجهی به تالابها نهتنها برای طبیعت، بلکه برای اقتصاد و امنیت منطقه نیز سنگین و جبرانناپذیر خواهد بود.