محمد رسولی

محمد رسولی – روزنامه اطلاعات:  با بررسی متون تاریخی و ادبی ایران به‌روشنی می‌توان دریافت که نماد «شیر و خورشید» ریشه‌ای عمیق و ایرانی دارد. این نشان، پیش از تحولات سیاسی دوره‌های متأخر، در فرهنگ و هنر ایران حضوری دیرینه داشته و در طول قرن‌ها معانی متنوعی یافته است.

از منظر تاریخی، تصویر شیر و خورشید در آثار هنری و نقش‌مایه‌های کهن ایرانی دیده می‌شود و قدمتی چند هزار ساله دارد. همین دیرینگی، آن را به یکی از کهن‌ترین نشانه‌های هویتی در گستره فلات ایران تبدیل کرده است؛ نشانه‌ای که نه به سلسله‌ای خاص تعلق دارد و نه محدود به یک دوره سیاسی معین است.

از حیث معنایی نیز، این نماد حامل مفاهیمی مثبت و جهان‌بینانه است. خورشید در فرهنگ ایرانی همواره نشانه روشنایی، حیات، گرما و فروغ بوده و شیر نماد شجاعت، قدرت و دلیری به‌شمار می‌رفته است. در ادبیات فارسی، به‌ویژه در شاهکار سترگ شاهنامه اثر ابوالقاسم فردوسی، شیر بارها به‌عنوان نماد پهلوانی و شکوه به‌کار رفته است.

پس از گسترش اسلام در ایران و غلبه گرایش شیعی، این نشان معناهای تازه‌ای نیز یافت. در فرهنگ شیعی، «اسد» از القاب امام علی است و تعبیر «اسدالله الغالب» جایگاهی شناخته‌شده در سنت دینی دارد. از این‌رو، در دوره‌هایی از تاریخ، شیرِ این نشان با چنین برداشتی تفسیر شده است. حتی در اشعار مولوی نیز ترکیب «شیر خدا» در ستایش امام علی(ع) دیده می‌شود.

در دوره صفویه و در مواجهه سیاسی ـ نمادین با امپراتوری عثمانی که هلال ماه را به‌عنوان نشان خود برگزیده بود، حضور خورشید در نشان ایران معناهای هویتی و سیاسی تازه‌ای یافت. بدین‌ترتیب، شیر و خورشید علاوه بر پیشینه باستانی، به نمادی از هویت ایرانِ شیعی نیز تبدیل شد .

در عرصه بین‌المللی نیز، این نشان در قالب «جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران» مورد شناسایی قرار گرفت و در کنار صلیب سرخ و هلال احمر، به‌عنوان نمادی رسمی پذیرفته شد؛ امری که نشان می‌دهد این نشان صرفاً داخلی نبوده، بلکه در ساختارهای رسمی جهانی نیز به رسمیت شناخته شده بود.

فقیه برجسته شیعه، ملا احمد نراقی، تفسیری دینی از این نشان ارائه می‌کند: شیر را مظهر امام علی(ع)، شمشیر را نماد ذوالفقار، و خورشید را نشانه فروغ اسلام می‌داند؛ تفسیری که بر ظرفیت وحدت‌بخش این نماد در میان مسلمانان تأکید دارد.

با توجه به این پیشینه تاریخی، ادبی و دینی، شیر و خورشید را می‌توان نشانه‌ای فرهنگی دانست که در لایه‌های مختلف هویت ایرانی حضور داشته است؛ نشانه‌ای که می‌تواند در خوانشی فرهنگی و تمدنی، عاملی برای انسجام و گفت‌وگوی ملی تلقی شود.

شیر و خورشید، پیش از آنکه متعلق به یک دوره سیاسی خاص باشد، بخشی از حافظه تاریخی ایرانیان است؛ نمادی از آزادگی، شجاعت و روشنی.