الگویی جذاب برای حکمرانی
سید جواد حسینی* – روزنامه اطلاعات:تحولات اجتماعی، اقتصادی و جمعیتی دهههای اخیر نشان داده است که سیاستهای متمرکز، بخشی و مسئله محور، به تنهایی قادر به پاسخ گویی پایدار به نیازهای پیچیده...
سید جواد حسینی* – روزنامه اطلاعات:تحولات اجتماعی، اقتصادی و جمعیتی دهههای اخیر نشان داده است که سیاستهای متمرکز، بخشی و مسئله محور، به تنهایی قادر به پاسخ گویی پایدار به نیازهای پیچیده اجتماعی نیستند؛ در چنین شرایطی، رویکردهای محله محور و جامعه پایه بعنوان یکی از مؤثرترین الگوهای حکمرانی اجتماعی در سطح جهان شناخته میشوند.طرح و پویش «سلام محله» با تکیه بر ظرفیتهای بومی، مشارکت مردم و شبکه سازی اجتماعی، تلاشی نظاممند برای تحقق این رویکرد در پهنه کشور و در چارچوب مأموریتهای سازمان بهزیستی است.
این یادداشت با هدف تبیین کارکردها و آثار راهبردی طرح «سلام محله» تنظیم شده و نشان میدهد که این طرح چگونه میتواند به تقویت سرمایه اجتماعی، ارتقای سلامت اجتماعی و توسعه زیستبوم مشارکت اجتماعی در کشور منجر شود.
۱. شناسایی و فعالسازی ظرفیتها و داراییهای محله:نخستین و بنیادینترین کارکرد طرح «سلام محله»، شناسایی نظاممند و فعالسازی ظرفیتها و داراییهای محله است.هر محله واجد مجموعهای از ظرفیتهای مالی، فرهنگی، مادی، انسانی، طبیعی و اجتماعی است که در بسیاری از موارد یا ناشناخته باقی میمانند یا به صورت پراکنده و غیر همافزا مورد استفاده قرار میگیرند.
رویکرد محلهمحور «سلام»، با تمرکز بر دارایی محوری، این ظرفیتها را از حالت بالقوه به بالفعل تبدیل کرده و امکان پیوند میان منابع رسمی و غیررسمی را فراهم میکند.در این میان، تقویت سرمایه اجتماعی محله جایگاهی ویژه دارد. سرمایه اجتماعی متشکل از پنج مؤلفه؛ اطلاعات، ارتباطات، اعتماد، تشکیلات و تسهیلات است که طرح «سلام محله» بطور همزمان به تقویت همه این مؤلفهها کمک میکند؛ از شفافسازی جریان اطلاعات و تسهیل ارتباطات گرفته تا ایجاد اعتماد متقابل و شکلگیری تشکلها و سازوکارهای تسهیلگر محلی.
۲. استقرار رویکردهای نوین محلهمحور در سیاست اجتماعی: طرح «سلام محله» بستری برای بهکارگیری مجموعهای از رویکردهای نوین در سیاستگذاری و مداخله اجتماعی فراهم میکند. این رویکردها شامل: فرصتآفرینی محلی، گذار از آسیبشناسی صرف به پیشگیری اجتماعی، توسعه تلفیق اجتماعی، گسترش عدالت اجتماعی و توسعه جغرافیایی تشکلهای اجتماع محور، توانمندسازی کنشگران محلی، تقویت رویکرد خانواده محور و اجتماعیسازی فعالیتهای سازمان بهزیستی است.
در این چارچوب، مداخلات اجتماعی به جای تمرکز صرف بر کنترل و کاهش آسیبها، بر پیشگیری، توانافزایی و ارتقای کیفیت زندگی اجتماعی متمرکز میشوند.تجربههای جهانی و داخلی نشان میدهد چنین رویکردی، هم اثربخشی بالاتری دارد و هم از نظر اقتصادی و اجتماعی پایدارتر است…
۳. توسعه زیستبوم مشارکت اجتماعی در پهنه کشور:یکی از سیاستهای محوری سازمان بهزیستی کشور، توسعه زیستبوم جامعه مشارکتی در سطح ملی است. طرح «سلام محله» ابزار عملیاتی تحقق این سیاست در مقیاس محلی است.
این طرح امکان توسعه مشارکت اجتماعی را در چهار بعد اصلی فراهم میکند:-توسعه جغرافیایی مشارکت در تمامی محلات شهری و روستایی کشور- توسعه قشری مشارکت با فراهمسازی امکان نقشآفرینی برای همه اقشار اجتماعی- توسعه موضوعی مشارکت و ورود مشارکت اجتماعی به حوزههای نوین- توسعه شبکهای مشارکت از طریق پیوند میان تشکلها، نهادها، داوطلبان و بخش خصوصی.
در این چارچوب، طرح «سلام محله» به توسعه مسئولیت اجتماعی بنگاهها (CSR)، ساماندهی و گسترش شبکه داوطلبان، ایجاد بانکهای اطلاعاتی محلی، شبکهسازی میان کنشگران و در نهایت برندسازی اجتماعی مشارکت محلهمحور کمک میکند.
۴. توانمندسازی و ظرفیتسازی اجتماعی محلهپایه فراتر از شناسایی داراییها:یکی از آثار راهبردی طرح «سلام محله»، توانمند سازی و ظرفیتسازی پایدار در بستر محله است. این توانمندسازی از طریق کنش جمعی ساکنان، همکاریهای داوطلبانه و مشارکت خانوادهها شکل میگیرد و احساس مالکیت اجتماعی و مسئولیت پذیری را تقویت میکند.
ساماندهی و یکپارچه سازی منابع محله، تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی، توسعه روحیه تعاون و همیاری و ارتقای توان حل مسئله محلی از جمله پیامدهای مستقیم این رویکرد است.محلههای توانمند، نهتنها در مواجهه با مسائل روزمره اجتماعی، بلکه در برابر بحرانهای طبیعی، امنیتی و شرایط خاص ملی نیز از تابآوری بالاتری برخوردارند.
۵. احیای هویت محلی، ارتقای دسترسی و سلامت اجتماعی: طرح «سلام محله» با پیوند دادن فعالیتهای اجتماعی به نهاد خانواده، به احیای هویت محلی و تقویت احساس تعلق اجتماعی کمک میکند. انتقال بخشی از خدمات و فعالیتها به سطح محله، دسترسپذیری خدمات اجتماعی را افزایش داده و عدالت اجتماعی و فضایی را تقویت میکند.مجموعه این فرآیندها در نهایت به ارتقای سلامت اجتماعی محله منجر میشود… سلامتی که شامل اعتماد، امنیت، مشارکت، امید، نشاط اجتماعی و سرمایه اجتماعی پایدار است، به ترویج فرهنگ محلی، یادگیری اجتماعی و بازتولید ارزشها و رفتارهای مثبت اجتماعی در محله کمک میکند.
در مجموع طرح و پویش «سلام محله» را میتوان الگویی جامع برای حکمرانی اجتماعی محلهمحور دانست؛ الگویی که با تکیه بر ظرفیتهای بومی، مشارکت مردم، شبکهسازی اجتماعی و رویکرد خانوادهمحور، امکان ارتقای پایدار سلامت اجتماعی و حمایت اجتماعی را در کشور فراهم میسازد. این طرح نه تنها به تحقق مأموریتهای سازمان بهزیستی کمک میکند، بلکه میتواند به عنوان یک تجربه ملی قابل تعمیم در سیاستگذاری اجتماعی ایران مطرح شود. انشاءالله.
* رئیس سازمان بهزیستی کشور