از این شاهکار چهارصدساله در یک کاروانسرا چه میدانید؟
اسما پورزنگیآبادی – روزنامه اطلاعات| همین که از دروازه و دالان ورودی میگذری، سکوتی آمیخته با هیبت تو را در بر میگیرد؛ سکوتی که گهگاهی با صدای کوکوی کبوتران یا بال زدن دستهای پرستو میشکند....
اسما پورزنگیآبادی – روزنامه اطلاعات| همین که از دروازه و دالان ورودی میگذری، سکوتی آمیخته با هیبت تو را در بر میگیرد؛ سکوتی که گهگاهی با صدای کوکوی کبوتران یا بال زدن دستهای پرستو میشکند. ظهر از راه رسیده و آفتاب کویر با وقار و صبوری بر همهجا میتابد. در زیر این نور زرین، سایههای دیوارها و حجرهها را میبینم که چطور بر زمین افتاده و تصویری تازه خلق کردهاند که در هر ساعتی از روز، شکلی متفاوت دارد.
روی تختی چوبی در کنار باغچه کوچک میان کاروانسرا مینشینم. نقوش کاشیهایی که دورتادور بنا را آذین بسته، در پسزمینه آبیِ آسمان، جلوهای دیگر مییابد. گویی کاشیها تکههایی از همان آسمانند که بر دیوارها نشانده شدهاند؛ ردّی از جاودانگی و بیکرانگی در معماری اصیل ایرانی.
نقوش اسلیمی و هندسی با نظمی شاعرانه، چشم را به گردش وامیدارند و ذهن را به روزگاری میبرند که دست هنرمندانی پرذوق، این همه ظرافت را بر گِل و لعاب نشانده و عدهای دیگر، حاصل کار را بر تن بنای باشکوه کاروانسرای گنجعلیخان پیوند زدهاند.
کاروانسرای باشکوه گنجعلیخان در مجموعه بازار تاریخی شهر کرمان از روزگار پررونق صفوی تاکنون بر جای مانده است؛ بنایی که در شهریورماه ۱۴۰۲ به همراه ۵۳ کاروانسرای ایرانی دیگر، ثبت جهانی شد.
این بنا برای مردم کرمان چیزی فراتر از یک اثر تاریخی به حساب میآید؛ انگار هویت شهر تاریخیشان در هستی و معماری این سرا انعکاس یافته است. همچنان که بسیاری از کرمانیها برای خلوت و تماشا و مکث در شهر به کاروانسرای گنجعلیخان میروند، هر گردشگر ایرانی و خارجی هم که به کرمان میآید گذری به این بنا دارد؛ بنایی دوطبقه و نهچندان وسیع در گوشهای از میدان گنجعلیخان و در قلب مجموعه بازار تاریخی شهر کرمان که جلوهای چشمگیر از هنر تزئینی دوران صفوی را به نمایش گذاشته است.
تصاویر تلفیقی
این بنای تاریخی، تزئینات ترکیبی از آجر و کاشی دارد که به گفته بسیاری از کارشناسان، از نظر ظرافت در نقشپردازی نسبت به سایر نمونههای صفوی کمنظیر است. همچنین تنوع نقوش آن اعم از گیاهی، هندسی، نقشهای انسانی و حیوانی و تصاویری افسانهای و نمادین، با ظرافت و در هماهنگی چشمنوازی اجرا شده است.
در میان آرایههای کاشیکاری در کاروانسرای گنجعلیخان، پیکرههای انسانی بیش از همه جلب توجه میکند؛ چهرههایی با چشمهای نیمهخمار، ابروهای کشیده و منحنی و سیمایی لطیف که یادآور نگارههای مغولیاند. در کنار این تصاویر، نقشهای اسطورهای ایرانی مانند سیمرغ و نیز اژدههای برخاسته از افسانههای چینی، ترکیبی خیالانگیز و نمادین پدید آوردهاند. در نقوش کاشیها، آیات قرآن نیز حک شده و ترکیبی موزون از هنر و فرهنگ ایرانی و اسلامی را بازتاب داده است.
درباره این که آیا بنا از ابتدای ساخت، یک کاروانسرای درونشهری بوده، تردیدهایی وجود دارد. برخی معتقدند اینجا از ابتدا کاروانسرا بوده و عدهای دیگر بر این باورند که نه، این بنا مدرسه بوده است. برخی میگویند کاروانسرا بوده ولی بعد بهعنوان مدرسه مورد استفاده قرار گرفته است. هرچه که باشد، کاروانسرای گنجعلیخان، یکی از شاهکارهای کممانند هنر و معماری ایرانی است.
هماکنون در حجرههای باصفای این بنا، صنایعدستی اصیل کرمانی عرضه و در برخی از آنها تولید میشود و همین موضوع، اثر را به گنجینهای زنده از هنر و فرهنگ و تاریخ بدل کرده است.
میراث فرهنگی ناملموس
در کنار تزئینات و عناصر جزئی زیبا و شگفتانگیز این بنا و معماری آن که در پلان و نما و تناسبات، خاص است، کاروانسرای گنجعلیخان، ویژگیهای دیگری نیز دارد.
حمید روحی، کارشناس ارشدمیراث فرهنگی و معاون پیشین میراثفرهنگی استان کرمان در گفتگو با «اطلاعات» با اشاره به این که تزئینات کاروانسرا اصیل و کاملا دستنخورده هستند و هیچ مداخلهای در آن نشده است، از شواهدی میگوید که نشان میدهد در دوران صفوی در میدان گنجعلیخان که این بنا، ضلع شرقی آن را فراگرفته، بازی چوگان انجام میشده است.
او با اشاره به این که بازی چوگان به عنوان یک میراث فرهنگی ناملموس، با محوریت اصفهان و به نام ایران در یونسکو ثبت جهانی شده است، توضیح میدهد: ما مطمئن هستیم در میدان گنجعلیخان کرمان هم بازی چوگان انجام میشد. شواهدی از آن در داخل کاروانسرا پیدا کردیم، ضمن این که در نقوش کتیبهای در طبقه دوم کاروانسرا، تصویری از بازی چوگان قابل
مشاهده است. علاوه بر این، در تزئینات کاروانسرا، نقوش شطرنج و تختهنرد هم وجود دارد.
توپهای اصیل چوگان
در بالای سردر ورودی کاروانسرای گنجعلیخان، تزئینات مقرنسکاری منحصربهفردی دارد. نقل شده که بخشهای قابلتوجهی از مقرنس سردر ورودی در اثر شلیک سربازان آقامحمدخان قاجار در حمله به کرمان در سال ۱۲۰۹ هجری قمری تخریب شده است. پشت این مقرنسها اما رازی نهفته بود که چند سال پیش برملا شد.
روحی درباره آن میگوید: مقرنس کاروانسرای گنجعلیخان از دوران قاجار تخریب شده و درست نمیشد و طرح آن دچار مشکلاتی بود. اوایل دهه ۹۰ خورشیدی با کمک استادکاران و مرمتگران باتجربه توانستیم طرح آن را دربیاوریم و این شد که مرمت را شروع کردیم؛ در قسمت پشت مقرنس تا بدنه بنا، فضایی باز وجود داشت. هنگام تخلیه آن از فضولات پرندگان، به ۱۲ توپ چوگان برخوردیم که اکنون در گنجینه سازمان میراثفرهنگی کرمان نگهداری میشود و اصیلترین توپهای چوگان ایران هستند. پس از این، کرمان ضمیمه پرونده ثبتجهانی چوگان اصفهان شد.
معماری سازگار با کارکرد تجاری
کاروانسرای گنجعلیخان کرمان در دو طبقه و به شکل هشتضلعی ساخته شده است. همه حجرههای طبقات بالا با ایوانهایی کوچک، چشماندازی به سمت حیاط مرکزی دارند. این ایوانها با تزئینات کاشی گلدار و رنگی و آجرهایی ظریف احاطه شده و هرکدام شبیه یک تابلوی نقاشی هستند.
چرا این کاروانسرا دو طبقه است؟ روحی، کارشناس ارشد میراثفرهنگی میگوید: از شهر کرمان که خارج شوید، کاروانسراهای بینجادهای متعددی در بسیاری از مسیرها میبینید که اغلب یکطبقه و همکف هستند. کاروانسراهای درونشهری و داخل بازارها اما معمولا دو طبقه ساخته شدهاند تا از نظر تجاری عملکرد بهتری داشته باشند.
وی همینجا به ویژگی دیگری از معماری کاروانسرای گنجعلیخان اشاره میکند و آن این که استخوانبندی اصیل شهر قدیم کرمان، دو محور شمالیجنوبی و شرقیغربی دارد که کاروانسرای گنجعلیخان در محل تقاطع آنها احداث شده است.
محلهای زیر کاروانسرا
ماجرای ساخت مجموعه گنجعلیخان در ۴۰۰ سال پیش به این برمیگردد که در شهر قدیم کرمان، محلهای با عنوان محله عیاران وجود داشت که بافت مسکونی مناسبی نداشت و مردمش از آرامش و آسایش و امنیت کافی برخوردار نبودند. گنجعلیخان که در دوران شاه عباس صفوی حاکم کرمان شد، دستور تخریب و تسطیح این محله را میدهد و بر روی بقایای آن، کاروانسرا و مجموعه گنجعلیخان ساخته میشود.
معاون پیشین میراثفرهنگی استان کرمان میگوید: در سال ۱۳۸۹ برای ایجاد سپتیک فاضلاب سرویسبهداشتی، در وسط کاروانسرا حفاری کوچکی انجام دادیم و بعد از یکونیم متر، به آثار معماری رسیدیم. تا عمق سه متر که پایین رفتیم به مجموعهای از یک خانه و اتاق و طاق و رواقهای آن رسیدیم. داخل اتاقی که در این قسمت وجود داشت، پر از اشیای تاریخی بود که بخشی از آن را خارج کردیم و به گنجینه میراثفرهنگی سپردیم.
نمادی از اصالت
حجرههای طبقه اول و دوم کاروانسرا با درهای چوبی و طاقهای ضربی، حلقهوار گرداگرد حیاط صف کشیدهاند. دیوارهای ستبرشان، گرمای روز را در خود نگاه میدارد و شبهنگام، آسایشی معتدل به محیط میبخشد. آفتاب کمرمق زمستانی، همچنان بر من و بر این کاروانسرا و بر همهجا میتابد. در خیالاتم صدای افتادن فنجانی مسی بر کف زمین کاروانسرا، خشخش پارچههای رنگارنگ و نجواهای تاجران خسته را از پس قرنها میشنوم. به تعداد افرادی که به این بنا سر میزنند، حس و حال و توصیف و برداشت از آن وجود دارد. از امید ابراهیمی، راهنمای گردشگری و مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا میخواهم تا از تجربه مواجههاش با این اثر بگوید.
او میگوید: کاروانسرای گنجعلیخان برای بیشتر مردم کرمان به یک پاتوق بدل شده و در هر ساعتی از شب و روز که به اینجا بیایید، افرادی را میبینید که نه صرفا برای خرید بلکه برای تماشای این بنا و مکث در آن، به کاروانسرا آمده و در گوشهای از آن، روی سکوها یا در ایوان حجرهها نشستهاند. من هم زیاد به این بنا سر میزنم و بارها از کسانی که به اینجا میآیند شنیدهام که برای دریافت حس آرامش و حال خوب آمدهاند.
او ادامه میدهد: معماری و تزئینات این بنای تاریخی سراسر هنرمندانه و نمادی از اصالت فرهنگ و هنر ایرانی است.
این فعال گردشگری، نگرانیهایی هم درباره کاروانسرا دارد: این کاروانسرا ثبت جهانی و شناختهشده است ولی متأسفانه به اندازه کافی به آن اهمیت داده نمیشود و منظر آن توسط عوامل مختلف از جمله ساختوساز غیرمجاز توسط یکی از ادارات دولتی در چند ماه گذشته مخدوش شده است. نورپردازی مناسبی هم ندارد.
کاروانسرای گنجعلیخان، قطعهای از هویت شهری به شمار میآید که در گذر قرنها ایستاده و از شکوه معماری و فرهنگ و تاریخ ایرانی پاسداری کرده است. این بنا یک مقصد دلچسب برای گردشگرانی است که میخواهند چهره درخشان هنر و معماری تاریخی ایران را از نزدیک به تماشا بنشینند.