گاز هست، تعادل نیست – ایمنا

به گزارش اطلاعات نیوز، در سال ۱۴۰۳، تولید گاز خام کشور به ۱۰۹۷ میلیون مترمکعب در روز رسید که نسبت به سال ۱۴۰۲ رشدی ۱۳ درصدی (معادل ۱۲۷ میلیون مترمکعب در روز) را نشان می‌دهد. این افزایش تولید، بیشتر مرهون عملکرد پایدار پالایشگاه‌های گازی، به‌ویژه پارس جنوبی است که همچنان حدود ۷۳ درصد گاز تحویلی به شرکت ملی گاز را تأمین می‌کند.

در سردترین ماه سال (بهمن)، عرضه گاز به شبکه به ۱۲۶۷ میلیون مترمکعب در روز رسید که نشان‌دهنده ظرفیت بالای تولید در شرایط اوج مصرف است، اما هم‌زمان فشار قابل توجهی بر شبکه انتقال و توزیع وارد کرده است، گاز تحویلی به شرکت ملی گاز در کل سال به ۸۳۰ میلیارد مترمکعب رسید که نسبت به سال قبل ۲ درصد افزایش داشته و حداکثر تحویل روزانه نیز با رشد ۳.۵ درصدی به ۹۲۲ میلیون مترمکعب در روز رسیده است.

ذخیره‌سازی گاز طبیعی به‌عنوان ابزار کلیدی مدیریت ناترازی فصلی، یکی از نقاط ضعف ساختاری بخش گاز ایران محسوب می‌شود، در حال حاضر تنها دو مخزن فعال شوریجه (خراسان رضوی) و سراجه (قم) با ظرفیت مجموع ۳.۴ میلیارد مترمکعب در مدار بهره‌برداری هستند، سهم گاز برداشت‌شده از این مخازن در سال ۱۴۰۳ تنها ۱.۱ درصد مصرف داخلی بوده، در حالی که این نسبت در اروپا به‌طور متوسط ۲۳ درصد و در جهان ۱۱ درصد است.

طبق قانون برنامه هفتم، برداشت روزانه از ذخیره‌سازی در دوره اوج مصرف باید به ۱۲۰ میلیون مترمکعب در روز برسد، اما مقدار فعلی تنها ۳۰ میلیون مترمکعب در روز است. این شکاف عمیق نشان می‌دهد که بدون توسعه جدی زیرساخت‌های ذخیره‌سازی، پایداری عرضه گاز در زمستان‌های آینده با ریسک جدی روبه‌رو خواهد بود.

تجارت گاز طبیعی ایران در سال ۱۴۰۳ شامل واردات محدود از ترکمنستان در ماه‌های سرد و صادرات به ترکیه، عراق، ارمنستان و نخجوان بوده است. با وجود هدف‌گذاری برنامه هفتم برای دستیابی به صادرات ۴۰ و واردات ۳۰ میلیارد مترمکعب در سال، صادرات واقعی کشور در سال ۱۴۰۳ به‌طور متوسط تنها ۴۵.۲ میلیون مترمکعب در روز بوده که فاصله چشمگیری با اهداف تعیین‌شده دارد، این مسئله علاوه بر محدودیت‌های ژئوپلیتیکی و قراردادی، بازتابی از اولویت مطلق تأمین مصرف داخلی و ضعف انعطاف‌پذیری شبکه گاز است.

الگوی مصرف گاز و ناترازی فصلی

در سال ۱۴۰۳، کل مصارف گازرسانی کشور به ۶۹۷.۷ میلیارد مترمکعب رسید که نسبت به سال قبل ۲.۶ درصد افزایش نشان می‌دهد، بیشترین رشد مصرف مربوط به بخش کشاورزی (۲۵.۲ درصد) و بیشترین کاهش مربوط به بخش سیمان (۱۲.۳ – درصد) بوده است. مصرف بخش خانگی نیز با ۲۴.۵ درصد افزایش، بیشترین سهم را در رشد مطلق مصرف داشته که علت اصلی آن کاهش ۱.۸ درجه سانتی‌گرادی دمای متوسط زمستان ۱۴۰۳ نسبت به ۱۴۰۲ بوده است.

در مقابل، مصرف گاز نیروگاه‌ها حدود ۵ درصد کاهش یافته که به‌طور مستقیم منجر به افزایش مصرف سوخت مایع (حدود ۲۴.۵ میلیارد لیتر) شده است؛ موضوعی که تبعات اقتصادی و زیست‌محیطی قابل توجهی به همراه دارد.

نمودارهای ارائه‌شده در گزارش نشان می‌دهد که در سردترین ماه سال (دی)، سهم بخش خانگی به‌طور چشمگیری افزایش یافته و مصرف آن ۷.۷ برابر گرم‌ترین ماه (مرداد) است، در مقابل، سهم نیروگاه‌ها از ۴۹.۴ درصد در مرداد به حدود ۵.۵ درصد در دی کاهش پیدا می‌کند، این جابه‌جایی شدید سهم مصرف، تصویر روشنی از ناترازی ساختاری شبکه گاز و اولویت‌بندی ناگزیر مصرف در زمستان ارائه می‌دهد.

در پایان سال ۱۴۰۳، تعداد کل مشترکان گاز طبیعی کشور به ۲۹.۰۳ میلیون مشترک رسید که نسبت به سال قبل ۶۲۰ هزار مشترک جدید (رشد ۲.۱ درصدی) به شبکه افزوده شده‌اند. بخش خانگی با ۲۶.۷۵ میلیون مشترک، سهم غالب را دارد، سرانه مصرف گاز در بخش خانگی به ۲۵۶۷ مترمکعب در سال رسیده که افزایشی قابل توجه نسبت به سال ۱۴۰۲ استف از نگاه توسعه جغرافیایی، ۹۴.۶ درصد شهرها و ۸۰.۳ درصد روستاهای قابل گازرسانی تحت پوشش شبکه گاز قرار گرفته‌اند که نشان‌دهنده بلوغ نسبی شبکه، اما هم‌زمان افزایش بار مصرف ساختاری است.

تصویر کلی بخش گاز ایران در سال ۱۴۰۳، ترکیبی از موفقیت در افزایش تولید و چالش عمیق در مدیریت مصرف و ذخیره‌سازی است. در حالی که تولید گاز خام به رکوردهای جدیدی رسیده، ناترازی فصلی، وابستگی بالای بخش خانگی و ضعف ذخیره‌سازی، پایداری بلندمدت شبکه را تهدید می‌کند. تحقق اهداف برنامه هفتم، مستلزم سرمایه‌گذاری فوری در ذخیره‌سازی، بهینه‌سازی مصرف خانگی، اصلاح قیمت‌گذاری انرژی و افزایش انعطاف‌پذیری تجارت گاز است؛ در غیر این صورت، هر زمستان می‌تواند به یک بحران تکرارشونده در بخش انرژی کشور تبدیل شود.