ششمین کنفرانس ملی تازه‌یافته‌ها در مدیریت و مهندسی صنایع با تأکید بر کارآفرینی در صنایع
تهران – دی‌ماه

نویسندگان:
دکتر سعید امام‌قلی‌زاده
دکتر مهدی کامبیز
دکتر محمد حمید ایجازی

چکیده

در گذشته بسیاری از کشورها بدون توجه به میزان آلودگی‌های ناشی از فناوری‌ها، تنها به رشد اقتصادی توجه داشتند و معتقد بودند آلودگی نتیجه‌ای اجتناب‌ناپذیر از توسعه است. اما با گذشت زمان و افزایش آسیب‌های زیست‌محیطی، ضرورت توجه به مدیریت سبز و توسعه پایدار آشکار شد.

توسعه پایدار می‌تواند تعارض میان رشد اقتصادی و حفاظت از محیط زیست را به رویکرد «برد-برد» تبدیل کند. در این مقاله با رویکردی توصیفی و با استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای، تلاش شده است با توجه به شرایط زیست‌بوم کشور، زمینه استفاده از اکوتوریسم به‌عنوان مصداقی از تولید پاک فراهم گردد تا از طریق توریسم پایدار به توسعه پایدار دست یابیم.

واژگان کلیدی:
مدیریت سبز، توسعه پایدار، توریسم پایدار، اکوتوریسم

مقدمه

تولید پاک در سال‌های اخیر مورد توجه کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه قرار گرفته است. این رویکرد با حفاظت از محیط زیست و بهبود عملکرد صنعتی همراه بوده و می‌تواند ضمن افزایش رشد اقتصادی، از انتقال آلودگی به کشورهای دیگر جلوگیری کند.

در هزاره جدید، توجه به محیط زیست بخشی از اخلاق حرفه‌ای و مدیریتی محسوب می‌شود. مدیرانی که به مدیریت محیط زیست توجه دارند، علاوه بر ارتقای سلامت جامعه، موجب کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری نیز می‌شوند.

توسعه پایدار بدون توجه به مدیریت سبز امکان‌پذیر نیست و نمی‌توان رشد اقتصادی را جدا از ملاحظات زیست‌محیطی دنبال کرد.

مدیریت سبز

مدیریت سبز مفهومی نوین در مدیریت است که بر موفقیت پایدار سازمان تمرکز دارد. موفقیت پایدار شامل مسئولیت‌پذیری اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی است.

در این رویکرد سازمان‌ها باید:

• حفظ محیط زیست را در اولویت قرار دهند

• در برابر جامعه مسئول باشند

• در کنار تولید ثروت، سلامت جامعه را تضمین کنند

مدیریت سبز تأکید می‌کند که توسعه بدون توجه به مؤلفه‌های زیست‌محیطی، پایدار نخواهد بود.

توسعه پایدار

تا دهه‌های گذشته توسعه عمدتاً با رشد اقتصادی و افزایش ثروت ملی سنجیده می‌شد. اما به‌تدریج مفاهیمی مانند عدالت اجتماعی، توزیع عادلانه درآمد، حفظ ارزش‌های انسانی و محیط زیست وارد ادبیات توسعه شد.

در دهه ۱۹۹۰ توسعه پایدار جایگزین مفهوم توسعه صرفاً اقتصادی شد. اجلاس زمین در ریودوژانیرو (۱۹۹۲) نقطه عطفی در جهانی شدن این مفهوم بود و کشورها ملزم به تدوین استراتژی ملی توسعه پایدار شدند.

توسعه پایدار بر تعادل میان سه بعد تأکید دارد:

• رشد اقتصادی

• عدالت اجتماعی

• حفاظت از محیط زیست

توریسم پایدار (اکوتوریسم)

اکوتوریسم به معنای سفر مسئولانه به مناطق طبیعی است؛ سفری که با هدف لذت بردن، آموزش، احترام به فرهنگ‌های بومی و حفظ محیط زیست انجام می‌شود.

اکوتوریسم دارای ویژگی‌های زیر است:

• وابستگی به طبیعت

• حداقل آسیب به محیط زیست

• آموزش و افزایش آگاهی

• مشارکت و منفعت برای جوامع محلی

توریسم پایدار نوعی گردشگری است که بتواند بدون تخریب منابع طبیعی و اجتماعی، در بلندمدت ادامه یابد.

انواع اکوتوریسم

اکوتوریسم را می‌توان از نظر درجه سختی به دو دسته تقسیم کرد:

اکوتوریسم نرم (آسان)

• گروه‌های بزرگ‌تر

• استفاده بیشتر از خدمات گردشگری

• خطرپذیری پایین

• مواجهه محدود با طبیعت بکر

اکوتوریسم سخت (تخصصی)

• گروه‌های کوچک

• تعامل مستقیم و طولانی با طبیعت

• خطرپذیری بالاتر

• حداقل استفاده از امکانات پشتیبانی

هرچه میزان استفاده از امکانات کمتر باشد، اکوتوریسم به نوع سخت نزدیک‌تر می‌شود.

اکوتوریسم فعال و غیرفعال

در اکوتوریسم فعال، گردشگر نقش مسئولانه‌تری دارد و فعالیت او به حفظ محیط زیست کمک می‌کند.

در اکوتوریسم غیرفعال، تنها رضایت گردشگر مدنظر است و ممکن است اثر قابل توجهی بر حفاظت محیط زیست نداشته باشد.

رویکرد مطلوب، حرکت به سمت اکوتوریسم فعال و مسئولانه است.

اکوتوریسم درست و نادرست

فعالیت‌های گردشگری را می‌توان از نظر اثرگذاری زیست‌محیطی نیز دسته‌بندی کرد:

• اکوتوریسم درست: فعالیتی که به یکپارچگی و زیبایی اکوسیستم آسیب نزند.

• اکوتوریسم نادرست: فعالیتی که به تخریب محیط طبیعی یا استثمار آن منجر شود.

ملاک اصلی، میزان مسئولیت‌پذیری و اثرگذاری مثبت بر محیط میزبان است.

ویژگی‌های اکوتوریست

یک اکوتوریست واقعی دارای ویژگی‌هایی مانند:

• علاقه عمیق به تجربه طبیعت

• تمایل به چالش‌های فکری و فیزیکی

• احترام به فرهنگ بومی

• پذیرش شرایط ساده و حداقل امکانات

• مشارکت فعال به جای رفتار منفعلانه

است.

الگوی اکوتوریسم پایدار

اکوتوریسم پایدار در محل تلاقی سه هدف قرار دارد:

اهداف اجتماعی

• مشارکت جامعه محلی

• آموزش

• اشتغال

اهداف اقتصادی

• منافع اقتصادی بلندمدت

• پایداری صنعت گردشگری

اهداف زیست‌محیطی

• حفاظت از منابع طبیعی

• جلوگیری از تخریب محیط

تنها در صورت تحقق هم‌زمان این سه بعد، اکوتوریسم پایدار شکل می‌گیرد.

صنعت اکوتوریسم

اکوتوریسم بخشی از صنعت گردشگری است و شامل بازیگران مختلفی مانند:

• سازمان‌های دولتی

• سازمان‌های غیردولتی

• جوامع محلی

• بخش خصوصی

می‌شود.

سازمان‌های غیردولتی نقش مهمی در توسعه اکوتوریسم از طریق آموزش، برنامه‌ریزی، مدیریت مناطق حفاظت‌شده و فرهنگ‌سازی دارند.

نقش محوری اکوتوریسم در ایران و کمک به اقتصاد

ایران از نظر تنوع اقلیمی، تنوع زیستی و میراث فرهنگی جزو کشورهای برتر جهان است. این ظرفیت‌ها مزیت رقابتی بزرگی برای توسعه اکوتوریسم فراهم می‌کند.

برخلاف برخی شاخه‌های گردشگری، اکوتوریسم با ارزش‌های فرهنگی و مذهبی کشور سازگارتر است و می‌تواند:

• اشتغال‌زایی گسترده ایجاد کند

• منافع اقتصادی را مستقیماً به جوامع محلی برساند

• موجب حفاظت از منابع طبیعی شود

• نیاز به سرمایه‌گذاری سنگین زیرساختی نداشته باشد

نتایج

توسعه اکوتوریسم نیازمند سرمایه‌گذاری عظیم در هتل‌ها و زیرساخت‌های پرهزینه نیست؛ بلکه بیشتر به منابع انسانی، آموزش، مدیریت و مشارکت مردمی وابسته است.

اکوتوریسم می‌تواند:

• به حفظ چشم‌اندازهای طبیعی کمک کند

• منبع درآمد پایدار برای جوامع محلی باشد

• فرهنگ حفاظت از محیط زیست را گسترش دهد

• وابستگی اقتصادی به منابع هیدروکربوری را کاهش دهد

ایران با توجه به ظرفیت‌های طبیعی و تاریخی خود می‌تواند با حمایت رسانه‌ای، تسهیل مجوزها و تقویت کارآفرینی، جایگاه برجسته‌ای در اکوتوریسم جهانی کسب کند.

(دکتر محمد حمید ایجازی)